Język polski i literatura

Literatura oświecenia – założenia, prądy, gatunki

Oświecenie w literaturze koresponduje z założeniami, które w tym samym czasie realizowano w innych sztukach. Liczyły się głównie harmonia, obiektywnie ustalone kanony piękna oraz ład.

W oświeceniowej literaturze bez wątpienia dominowały gatunki o silnym zabarwieniu dydaktycznym.

Literatura i sztuka oświecenia – główne założenia

Literaturze i sztuce oświecenia przyświecały idee, których źródeł szukać należy w antyku. Obok renesansu oświecenie to druga epoka, która w tak dużym stopniu korzystała z osiągnięć starożytnych, zarówno jeśli chodzi o architekturę czy rzeźbę, jak i literaturę. W wieku rozumu zaobserwować można powrót do antycznych ideałów ładu, harmonii i elegancji, które w późniejszych wiekach przyjęły nazwę klasycyzmu (po łacinie „wzorowy”, „doskonały”).

Literaturę w oświeceniu tworzono, opierając się na przekonaniu, że:

  • piękno jest obiektywne, ma swoje ustalone kanony (formy, gatunki, miary wierszowe),
  • sztuka ma być harmonijna i wyrażać ład (gatunki mają być czyste, bez odstępstw),
  • należy tworzyć według odgórnie założonych reguł i wzorców (najlepiej czerpać z literatury starożytnej greckiej i rzymskiej),
  • formy literackie mają być proste, czytelne, bez specjalnych udziwnień i rozbudowanej metaforyki.

Sentymentalizm – w Polsce i na świecie

Obok klasycyzmu w literaturze oświecenia równie ważny był sentymentalizm – prąd, za którego prekursora uznaje się filozofa Jeana-Jacquesa Rousseau. Sentymentalizm kładł nacisk na emocje, uczucia, czułość, dowartościowywał naturę, uznając ją za nieskażoną błędami człowieka, w przeciwieństwie do kultury. Bohaterem utworów sentymentalnych był czuły, zainteresowany przyrodą i obserwacją świata bohater, który okazywał się wrażliwy na wszelkiego rodzaju uczucia i emocje. Wzorem utworu sentymentalnego stała się Nowa Heloiza Rousseau. W Polsce głównym przedstawicielem literatury sentymentalnej był Franciszek Karpiński.

Najważniejsze gatunki w literaturze oświecenia i ich twórcy

Literatura oświecenia charakteryzuje się w dużej mierze dydaktyczną funkcją, obecnością gatunków satyrycznych oraz – co warto zapamiętać – pierwszymi powieściami:

  • powieść – Daniel Defoe (Przypadki Robinsona Crusoe), Jonathan Swift (Podróże Guliwera), Jean-Jacques Rousseau (Nowa Heloiza), Ignacy Krasicki (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki),
  • powiastka filozoficzna – Wolter (Kandyd),
  • bajka – Ignacy Krasicki (Kruk i lis, Jagnię i wilcy),
  • poemat heroikomiczny – Ignacy Krasicki (Monachomachia),
  • sielanka – Franciszek Karpiński (Laura i Filon),
  • satyra – Ignacy Krasicki (Żona modna, Do króla).

Zobacz także: Epoki literackie ramy czasowe, różnice, przedstawiciele

Polecane artykuły
Język polski i literatura

Najciekawsze cytaty z Harry’ego Pottera

Cytaty z Harry’ego Pottera często są wykorzystywane do opisu relacji międzyludzkich….
Język polski i literaturaRelacje społeczne

Wiedźma – znaczenie słowa kiedyś i dziś. Nie bój się być wiedźmą

Wiedźmy i czarownice nie cieszyły się dobrą sławą w dawnych wiekach….
Język polski i literaturaRelacje społeczne

Niewiasta, białogłowa – jakie znaczenie mają te określenia?

Niewiasta i białogłowa to jedne z ciekawszych określeń, którymi opisywano kobietę…